नेपाल एक बहुधार्मिक,बहुसांस्कृतिक र बहुजातीय देश हो। यहाँ वर्षभरि बिभिन्न चाडपर्व मनाईन्छ। यी चाडपर्वले धार्मिक र सामाजिक महत्व संगसंगै हामीले खाँदै आएको खानपान शैलीलाई पनि गहिरो प्रभाव पार्दछ। चाडपर्वमा पकाइने विशेष परिकारले हाम्रो संस्कृतिक पहिचान जोगाउनुका साथै स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित वैज्ञानिक आधार पनि बोकेको छन्। तर, चाडपर्वमा हुने अत्यधिक खानपान र असन्तुलित आहारले स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ। त्यसैले, चाडपर्वलाई रमाइलो र अर्थपूर्ण बनाउन परम्परा, पोषण र स्वास्थ्यबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

१. परम्परा र चाडपर्व अनुसारको खानपान

हाम्रा चाडपर्वसँग जोडिएका खानपानका परिकारहरू केवल स्वाद र परम्पराको पहिचानका लागि मात्र नभई, मौसमअनुसार शरीरलाई आवश्यक पर्ने पोषण तत्त्व पूरा गर्ने उद्देश्यले पनि चयन गरिएका हुन्छन्। उदाहरणका लागि, साउन र जनैपूर्णिमामा खिर खाने परम्परा छ, जसमा दूध, चामल र चिनी मिसाएर बनाइन्छ र यसले ऊर्जा, प्रोटिन, कार्बोहाइड्रेट र खनिज तत्त्व प्रदान गर्दछ। त्यस्तै जनैपूर्णिमामा खाने क्वाँटी, जुन नौ थरी दाल मिसाएर तयार गरिन्छ, प्रोटिन, भिटामिन र मिनरलको उत्कृष्ट स्रोत मानिन्छ। माघे संक्रान्तिमा तिलको लड्डु, चाकु, तरुल र गुँद्रुक खाने प्रचलन छ, जुन विशेषगरी चिसो मौसममा शरीरलाई तताउने, बोसो, खनिज पदार्थ तथा पर्याप्त ऊर्जा दिने कार्यमा सहायक हुन्छ। यस्तै, विजया दशमी र तिहार जस्ता ठूला चाडपर्वमा सेल रोटी, खीर, मासु, मिठाई र फलफूल खाने चलन छ, जसले केवल उत्सवलाई भव्य र रमाइलो बनाउन मात्र होइन, परिवार तथा समुदायबीच आपसी स्नेह, आत्मीयता र एकता बढाउने महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। साथै, छठ र होलीमा फलफूल, दूध तथा ठेकुवा जस्ता परम्परागत परिकारहरूको सेवन गरिन्छ, जसले धार्मिक आस्थासँगै शरीरलाई आवश्यक पोषण र स्वास्थ्य लाभ प्रदान गर्छ। यसरी हेर्दा, हाम्रो समाजमा प्रचलित परम्परागत परिकारहरू मौसमी आवश्यकता, धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक मूल्यसँग जोडिएका मात्र नभई स्वास्थ्य र पोषणको दृष्टिले पनि समान रूपमा महत्वपूर्ण मानिन्छन्।

२. पोषण र सन्तुलित आहारको आवश्यकता

चाडपर्वको अवसरमा तयार गरिने स्वादिष्ट परिकारहरू केवल रमाइलो र परम्पराको प्रतीक मात्र नभई, सन्तुलित पोषणको दृष्टिले पनि अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुन्छन्। अन्नजन्य पदार्थहरू जस्तै चामल, मकै, गहुँ र कोदोले शरीरलाई आवश्यक कार्बोहाइड्रेट प्रदान गरी दैनिक जीवनका गतिविधिका लागि ऊर्जा उपलब्ध गराउँछन्। त्यस्तै, दाल र मासु उच्च गुणस्तरीय प्रोटिनका प्रमुख स्रोत हुन्, जसले शरीरमा नयाँ कोषहरूको निर्माण र मर्मतकार्यमा सहयोग गर्छन्। यिनमा पाइने आयरन र आवश्यक एमिनो एसिडहरूले रक्तअल्पता रोक्न तथा शरीरलाई स्वस्थ राख्न योगदान पुर्‍याउँछन्। त्यसैगरी, तरकारी र हरियो सागसब्जीमा पाइने भिटामिन ए, सी, क्याल्सियम, फलाम र फाइबरले पाचन प्रणालीलाई सुदृढ राख्छ, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ र दीर्घकालीन रोगहरूको जोखिम कम गर्छ।

फलफूलहरू चाडपर्वमा विशेष स्थान राख्छन्, जसमा पाइने प्राकृतिक एन्टिअक्सिडेन्ट र भिटामिन सीले छालाको स्वास्थ्य सुधार गर्छ र शरीरलाई विभिन्न संक्रमणहरूबाट जोगाउन मद्दत गर्छ। साथै, दूध, दही, पनीर र घिउजस्ता दुग्धजन्य पदार्थहरूले प्रोटिन र क्याल्सियम प्रदान गरेर हड्डी र दाँतलाई बलियो बनाउँछन्, जसले विशेषगरी बालबालिका र वृद्ध व्यक्तिहरूको स्वास्थ्यलाई सुदृढ बनाउँछ। यी सबै परिकारहरूलाई सन्तुलित मात्रामा समावेश गर्न सकेमा चाडपर्वको खानपान स्वादिलो मात्र नभई पोषणयुक्त र स्वास्थ्यकर पनि बन्छ। यसले हाम्रो संस्कृतिलाई अझ जीवन्त बनाउने मात्र होइन, स्वास्थ्य र खुशीसहित चाडपर्वलाई अझ अर्थपूर्ण बनाउन मद्दत गर्दछ।

३. चाडपर्वमा देखिने चुनौतीहरू

चाडपर्वको आगमनसँगै मानिसहरू उत्साहपूर्वक विभिन्न परिकारहरूको स्वाद लिन्छन्, परिवार र साथीभाइसँग भेटघाट गर्छन् र रमाइलोका क्षणहरू बाँड्छन्। तर, यस्ता अवसरमा खानपान र जीवनशैलीसँग सम्बन्धित केही चुनौतीहरू प्रष्ट देखिन्छन्, जसले दीर्घकालीन रूपमा स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पुर्‍याउन सक्छ।

• अत्यधिक बोसोयुक्त खाना सेवन

चाडपर्वमा मासु, तारे–भुटेका परिकार, घिउ–तेलमा पकाइएका मिठाईहरू प्रशस्त मात्रामा खाने परम्परा बसालिएको हुन्छ। यस्ता परिकारहरू स्वादमा मीठा लागे पनि शरीरमा अत्यधिक बोसो जम्न थाल्छ, जसले मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटुरोग र मोटोपना जस्ता समस्या बढाउँछ। अल्पकालीन रूपमा यी खाना खाँदा पेट भारी हुने वा पाचन समस्या देखिन सक्छ भने दीर्घकालीन रूपमा जीवनशैली सम्बन्धी रोगको जोखिम बढ्छ। त्यसैले, यस्ता खाना परिकारहरूलाई सीमित मात्रामा खाई, हलुका तरकारी वा सलादसँग मिलाएर खानु स्वास्थ्यका लागि उत्तम हुन्छ।

• मदिरा र कृत्रिम पेय पदार्थको बढी प्रयोग

चाडपर्वको रमाइलोमा साथीभाइ वा परिवारसँग मदिरा सेवन गर्ने चलन सामान्य देखिन्छ। तर, अत्यधिक मदिरा सेवनले नशा लागेर दुर्घटना, घरायसी विवाद, मानसिक असन्तुलन जस्ता समस्याहरू निम्त्याउँछ। साथै, यसले कलेजो, मृगौला र स्नायु प्रणालीमा दीर्घकालीन रूपमा गम्भीर असर पार्छ। त्यस्तै, कोक, पेप्सी वा अन्य कृत्रिम चिनी बढी भएको पेय पदार्थ बढी पिउनाले मोटोपना, दाँतको क्षय र मधुमेहको खतरा बढ्छ। रमाइलोमा सीमितता अपनाएर, यसका सट्टा प्राकृतिक रस, दूध वा ताजा फलफूलको सेवन गर्नु स्वास्थ्यका लागि लाभदायी हुन्छ।

• असन्तुलित आहारको प्रवृत्ति

चाडपर्वमा धेरैजसो मानिस मासु, मिठाई र भारी परिकारमा केन्द्रित हुन्छन्, तर तरकारी, फलफूल र सलादजस्ता पोषणयुक्त खानेकुरामा ध्यान कम दिइन्छ। यसले शरीरमा आवश्यक भिटामिन, मिनरल र फाइबरको कमी ल्याउँछ, जसका कारण पाचन गडबडी, कब्जियत र पोषण असन्तुलन हुन्छ। भोजनमा विविधता ल्याई अन्न, प्रोटिन, तरकारी र फलफूललाई सन्तुलित मात्रामा समावेश गर्न सकेमा शरीरलाई आवश्यक सबै पोषण तत्त्व प्राप्त हुन्छ र चाडपर्वको आनन्द स्वास्थ्यसहित मनाउन सकिन्छ।

• बजारको खाद्यसामग्रीमा निर्भरता

सजिलोको लागि चाडपर्वमा धेरैजसो परिकार बजारबाट किन्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ। तर, बजारमा पाइने परिकारहरू बासी, अत्यधिक मसला वा कृत्रिम रंग–रासायनिक पदार्थ मिसिएको हुनसक्छ, जसले स्वास्थ्यलाई दीर्घकालीन रूपमा हानि पुर्‍याउँछ। घरमै बनेको ताजा र सफा खाना बढी सुरक्षित र पौष्टिक हुन्छ। त्यसैले, सकेसम्म घरमै पकाइएका परिकारलाई प्राथमिकता दिनु बुद्धिमानी हुन्छ।

• शारीरिक निष्क्रियता

चाडपर्वको छुट्टी प्रायः खाने, बस्ने र रमाइलोमै बित्छ, जसका कारण नियमित व्यायाम वा शारीरिक सक्रियता घट्छ। यसले शरीरमा बोसो जम्ने, पेट भारी हुने, अपच वा सुस्तता जस्ता समस्या निम्त्याउँछ। निरन्तर निष्क्रियताले दीर्घकालीन रूपमा मोटोपना र अन्य जीवनशैलीजन्य रोगहरूलाई निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले, चाडपर्वको बीचमा पनि बिहान–साँझ हलुका व्यायाम, घुमफिर वा खेलकुदमा सहभागी भएर शरीरलाई सक्रिय राख्नु आवश्यक हुन्छ।

४. स्वास्थ्यप्रतिको सचेतना र सुझाव

• सन्तुलित आहार अपनाउने

चाडपर्वमा स्वादिलो खाना खानु रमाइलो हुन्छ, तर स्वास्थ्यलाई ध्यानमा राखेर सन्तुलित आहार आवश्यक छ। प्रत्येक भोजनमा अन्नजन्य पदार्थ, दाल वा मासु, तरकारी, फलफूल र दुग्धजन्य पदार्थ समावेश गर्नुहोस्। अन्नजन्य पदार्थले शरीरलाई ऊर्जा दिन्छ, दाल र मासुले प्रोटिन र आयरन प्रदान गर्छन्, तरकारी र फलफूलले भिटामिन, मिनरल र फाइबर दिन्छ। दुग्धजन्य पदार्थले हड्डी र दाँतलाई बलियो बनाउँछ। मिठाई र चिल्लो परिकार स्वादअनुसार मात्र सीमित मात्रामा खानु स्वास्थ्यका लागि फाइदाजनक हुन्छ।

• मासु सेवनमा संयम

मासु प्रोटिनको उत्कृष्ट स्रोत हो, तर अत्यधिक सेवनले शरीरमा बोसो जम्न सक्छ र मुटु तथा रक्तनली सम्बन्धी समस्याको जोखिम बढाउँछ। चाडपर्वमा पनि उबालेको वा ग्रिल गरिएको मासु प्राथमिकता दिनु उचित हुन्छ। तारे–भुटेको वा धेरै तेलमा पकाइएको मासु सीमित मात्रामा मात्र सेवन गर्नु स्वास्थ्यको दृष्टिले लाभदायी हुन्छ। यसले शरीरमा आवश्यक प्रोटिनको आपूर्ति गर्दै अतिरिक्त बोसोबाट बचाउँछ।

• तरकारी र फलफूलको महत्व

तरकारी र फलफूल हाम्रो स्वास्थ्यको आधार हुन्। प्रत्येक भोजनमा सलाद वा फलफूल अनिवार्य रूपमा समावेश गर्दा पाचन प्रणाली सन्तुलित रहन्छ। यसले शरीरमा आवश्यक भिटामिन, मिनरल र फाइबर उपलब्ध गराउँछ र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ। फलफूलमा पाइने प्राकृतिक एन्टिअक्सिडेन्टले शरीरलाई विभिन्न संक्रमण र रोगबाट जोगाउँछ।

• मदिरा र कृत्रिम पेय पदार्थको नियन्त्रण

चाडपर्वको रमाइलोमा मदिरा सेवन गर्ने प्रचलन सामान्य भए पनि यसलाई सीमित मात्रामा राख्नु आवश्यक छ। अत्यधिक मदिरा सेवनले मानसिक असन्तुलन, दुर्घटना, घरायसी तनाव र दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्छ। कोक, पेप्सी वा अन्य कृत्रिम चिनीयुक्त पेयको सट्टा प्राकृतिक जुस, दही, छाँछ वा पानीको प्रयोग स्वास्थ्यका लागि लाभदायी हुन्छ।

• पानी पर्याप्त पिउनुहोस्

व्यस्त चाडपर्वमा पानी पिउन प्रायः बिर्सन्छौं। तर दैनिक कम्तीमा ८–१० गिलास पानी पिउनु आवश्यक छ। पर्याप्त पानीले शरीरको हाइड्रेशन कायम राख्छ, पाचन प्रक्रियामा मद्दत गर्छ र शरीरमा जम्मा भएका विषाक्त पदार्थ बाहिर निकाल्छ।

• व्यायाम र शारीरिक सक्रियता

चाडपर्वको समयमा पनि हल्का व्यायाम, पैदल हिँडाइ वा खेलकुदमा सहभागी हुनु आवश्यक छ। यसले खाइएका भारी परिकारलाई सजिलै पचाउन मद्दत गर्छ र शरीरलाई सक्रिय राख्छ। नियमित शारीरिक गतिविधि मोटोपना रोक्न र मानसिक स्वास्थ्य सुदृढ बनाउन पनि उपयोगी हुन्छ।

• नियमित दिनचर्या कायम गर्नुहोस्

चाडपर्वको रमाइलोमा बिहान ढिला उठ्ने वा अनियमित खाना खाने बानी बस्न नदिनुहोस्। समयमै खाना खाने र पर्याप्त निद्रा लिने बानीले शरीर र मस्तिष्क दुवै स्वस्थ रहन्छ। यसरी नियमित दिनचर्या पालन गर्दा उत्सवको रमाइलो स्वास्थ्यसँग सन्तुलनमा रहन्छ।

     चाडपर्व हाम्रो संस्कृति, सामाजिक एकता र धार्मिक आस्थाको प्रतिक हो। तर, यसलाई अझै रमाइलो र अर्थपूर्ण बनाउन खानपानमा सचेत रहनु जरुरी छ। परम्परागत परिकारहरूको वैज्ञानिक महत्व बुझेर, पोषणयुक्त र सन्तुलित आहार छनोट गरेर, र स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिँदा चाडपर्वले केवल रमाइलो मात्र होइन, जीवनमा सकारात्मक उर्जा र तन्दुरुस्ती पनि ल्याउँछ। त्यसैले, “चाडपर्वमा परिकार रमाइलोका लागि, स्वास्थ्यलाई बचाउन सन्तुलनका लागि” भन्ने सोच राखी खानपान र जीवनशैलीमा सचेत बन्नु सबैको जिम्मेवारी हो।

(लेखक गैरे हाल केन्द्रीय प्रविधि क्याम्पस हात्तीसार धरानमा खाद्य प्रविधि विषयमा स्नातकोत्तर दोस्रो सेमेस्टरमा अध्यनरत छात्र हुन्।)

PIC:DEVIANT ART

PIC: SAPANA TAMRAKAR